HSP en de interne criticus

“Doe ik het wel goed?”
“Had ik dat niet anders moeten zeggen?”
“Wat zullen ze van mij denken?”
“Ik had dit toch beter moeten kunnen.”

Herken je dit? Veel HSP’s hebben een sterke interne criticus. Een stem die voortdurend meekijkt, beoordeelt en commentaar geeft op wat je doet, zegt en voelt. Die stem kan streng zijn. Zeker wanneer je gevoelig bent voor verwachtingen van anderen, graag wilt dat het goed gaat en situaties diep verwerkt. Maar de interne criticus is niet per definitie je vijand. Vaak probeert hij je juist te beschermen.

Wat is de interne criticus?

De interne criticus is het deel in jezelf dat je beoordeelt. Het vertelt je bijvoorbeeld dat je het beter moet doen, dat je niet mag falen of dat je rekening moet houden met wat anderen vinden.Bij een HSP kan deze stem extra actief zijn omdat je veel waarneemt en diep nadenkt. Je ziet niet alleen wat goed ging, maar ook alle kleine dingen die misschien beter hadden gekund.

Een gesprek kan daardoor nog lang in je hoofd doorgaan.

Had ik dat wel moeten zeggen?
Kwam ik niet te direct over?
Waarom reageerde ik eigenlijk zo?

Voor je het weet, ben je jezelf aan het beoordelen.

Waar komt die kritische stem vandaan?

De interne criticus ontstaat meestal niet zomaar. We leren al jong wat er van ons wordt verwacht. Misschien heb je geleerd dat je aardig moet zijn, goed moet presteren, anderen niet tot last mag zijn of geen fouten mag maken. Voor een gevoelig kind kunnen ervaringen bovendien diep binnenkomen. Een kritische opmerking van een ouder, leerkracht of leeftijdsgenoot kan langer blijven hangen. Je kunt daaruit onbewust conclusies trekken zoals:

Ik moet beter mijn best doen.

Ik moet het goed doen om erbij te horen.

Ik moet ervoor zorgen dat anderen tevreden zijn.

De interne criticus probeert je vervolgens te helpen om te voorkomen dat je opnieuw wordt afgewezen, bekritiseerd of teleurgesteld.

De criticus wil je vaak beschermen

Dat klinkt misschien vreemd, zeker wanneer de stem hard of onaardig klinkt. Toch zit er vaak een positieve intentie onder. Als de criticus zegt: “Je had het beter moeten doen.” kan daaronder liggen: “Ik wil voorkomen dat je fouten maakt.” Als hij zegt: “Je moet rekening houden met de ander.”kan daaronder liggen: “Ik wil dat je erbij hoort en dat relaties goed blijven.” Als hij zegt: “Je kunt dit toch niet.” kan daaronder zelfs angst zitten: “Ik wil voorkomen dat je gekwetst of teleurgesteld raakt.” Door de criticus op deze manier te leren begrijpen, ontstaat er vaak meer ruimte.

Wanneer wordt de interne criticus een probleem?

Een gezonde vorm van zelfreflectie kan je helpen om te leren. Je kijkt terug op een situatie en denkt: Wat kan ik hiervan leren? De interne criticus gaat verder. Die maakt van gedrag al snel een oordeel over jou als persoon.

Niet: “Dit gesprek ging niet zoals ik wilde.”maar: “Ik kan dit gewoon niet.”

Niet: “Ik heb een fout gemaakt.”maar:“Ik doe ook altijd alles verkeerd.”

Daar ontstaat een probleem. Je gedrag wordt dan niet meer iets wat je kunt onderzoeken, maar een bewijs dat er iets mis zou zijn met jou.

HSP en perfectionisme

De interne criticus kan sterk verbonden zijn met perfectionisme. Omdat je veel details ziet, zie je ook gemakkelijk wat er nog beter kan. Je legt de lat hoog en bent misschien pas tevreden wanneer alles klopt. Maar perfectie bestaat niet. Wanneer je jezelf voortdurend beoordeelt, kost dat bovendien veel energie. Zeker als je al gevoelig bent voor prikkels en spanning. Soms is “goed genoeg” precies wat je nodig hebt.

Leer de stem herkennen

Een belangrijke eerste stap is herkennen wanneer je interne criticus aan het woord is. Luister eens naar de woorden die je tegen jezelf gebruikt. Zou je diezelfde woorden ook tegen een goede vriend(in) zeggen? Waarschijnlijk niet. Wanneer je merkt dat je streng tegen jezelf praat, kun je letterlijk een stap terug doen en denken: “Ah, daar is mijn interne criticus weer.” Je hoeft de gedachten niet te geloven alleen omdat ze in je hoofd verschijnen.

Van criticus naar innerlijke coach

Je kunt de kritische stem leren vervangen door een meer ondersteunende stem. Niet door jezelf voortdurend positieve dingen voor te houden die je niet gelooft, maar door realistischer en vriendelijker naar jezelf te kijken. De criticus zegt: “Je hebt het verpest.” De innerlijke coach zegt: “Dit ging niet zoals ik had gehoopt. Wat kan ik hiervan leren?”

De criticus zegt: “Je bent veel te gevoelig.” De innerlijke coach zegt: “Ik merk dat dit me diep raakt. Wat heb ik nu nodig?”

De criticus zegt: “Wat zullen anderen hiervan vinden?” De innerlijke coach zegt: “Wat vind ík hier eigenlijk van?” Dat is een wezenlijk verschil.